Zmianowanie i płodozmian to pojęcia dobrze znane w rolnictwie, jednak często stosuje się je zamiennie. Oba dotyczą kolejności uprawiania roślin, lecz różnią się zakresem planowania i sposobem organizacji gospodarstwa. Ich prawidłowe stosowanie pomaga utrzymywać żyzność gleby, ograniczać rozwój chorób oraz zmniejszać problemy z zachwaszczeniem. Na czym dokładnie polega różnica i jak wykorzystać te zasady w uprawach polowych oraz przydomowym warzywniku? Czytaj dalej.
Co to jest zmianowanie?
Zmianowanie polega na racjonalnym następstwie różnych gatunków roślin uprawianych na tym samym polu w kolejnych sezonach. Dobór roślin uwzględnia ich wymagania pokarmowe, sposób rozwoju systemu korzeniowego, podatność na choroby oraz wpływ na właściwości gleby. Zamiast corocznie wysiewać ten sam gatunek, rolnik wprowadza uprawy o odmiennych potrzebach i właściwościach biologicznych. Dzięki temu może ograniczyć negatywne skutki wieloletniej uprawy jednej rośliny, czyli monokultury.
Przykładem zmianowania jest uprawa pszenicy po rzepaku, a następnie wprowadzenie roślin bobowatych. Każdy z tych gatunków pozostawia po sobie inne warunki dla roślin następczych, dlatego kolejność ich uprawy ma znaczenie dla przyszłych plonów. Istotne są również resztki pożniwne, ponieważ wpływają one na zawartość materii organicznej i dostępność składników pokarmowych.
Na czym polega płodozmian?
Płodozmian jest bardziej rozbudowanym systemem gospodarowania gruntami, który opiera się na zaplanowanym zmianowaniu roślin. W odróżnieniu od samego następstwa upraw obejmuje również podział gospodarstwa na określone pola oraz organizację zasiewów w kolejnych latach. Każde pole przechodzi przez ustalony cykl roślin, nazywany rotacją, po którego zakończeniu cały układ zaczyna się powtarzać. Oznacza to, że rolnik z góry wie, jakie gatunki będą uprawiane na poszczególnych działkach przez kilka następnych sezonów.
Dobrze opracowany płodozmian uwzględnia nie tylko wymagania roślin, lecz także rodzaj gleby, nawożenie, dostępność maszyn i organizację pracy. W gospodarstwach utrzymujących zwierzęta istotne mogą być również potrzeby paszowe, natomiast w produkcji towarowej znaczenie ma opłacalność poszczególnych upraw. Wprowadzenie roślin bobowatych pozwala wykorzystywać ich zdolność do wiązania azotu atmosferycznego w symbiozie z bakteriami brodawkowymi. Odpowiednio dobrany układ może także ograniczać występowanie niektórych patogenów i szkodników, które gromadzą się przy częstym powracaniu tego samego gatunku na pole.
Jaka jest różnica między zmianowaniem a płodozmianem?
Zmianowanie określa następstwo roślin, natomiast płodozmian organizuje to następstwo w wieloletni system uprawy na wyznaczonych polach. Można więc powiedzieć, że zmianowanie stanowi podstawę płodozmianu, ale samo w sobie nie musi oznaczać istnienia stałego planu dla całego gospodarstwa. Jeśli rolnik po zbiorze pszenicy wysiewa groch, stosuje określone następstwo upraw. Jeżeli natomiast dzieli gospodarstwo na cztery pola i ustala dla każdego z nich powtarzalną, czteroletnią rotację, wprowadza płodozmian.
Rozróżnienie ma znaczenie szczególnie podczas planowania produkcji na większej powierzchni. Samo zastąpienie jednej rośliny inną może przynieść korzyści, ale nie gwarantuje jeszcze prawidłowej organizacji zasiewów w następnych latach. Płodozmian pozwala kontrolować częstotliwość powrotu poszczególnych gatunków, a także rozkładać zapotrzebowanie na nawożenie i prace polowe. W obu przypadkach trzeba jednak przestrzegać zasad zmianowania roślin, aby nie doprowadzić do nadmiernego nagromadzenia patogenów lub pogorszenia właściwości gleby.
Jakie są przykłady płodozmianu?
Jednym z najprostszych rozwiązań jest czteropolowy płodozmian, w którym gospodarstwo dzieli się na cztery części. Na każdej z nich uprawia się kolejno inne rośliny, a po czterech latach cykl rozpoczyna się ponownie. Przykładowy płodozmian można oprzeć na ziemniakach, jęczmieniu jarym z wsiewką koniczyny, koniczynie oraz pszenicy ozimej. Takie zestawienie umożliwia łączenie upraw zbożowych, okopowych i bobowatych, jednak jego przydatność zależy od warunków glebowych i klimatycznych.
W pierwszym roku na danym polu uprawiane są ziemniaki, w drugim jęczmień jary z wsiewką koniczyny, w trzecim koniczyna, a w czwartym pszenica ozima. W tym samym czasie na pozostałych trzech polach realizuje się kolejne etapy tej samej rotacji, dzięki czemu każdego roku gospodarstwo może uzyskiwać różne produkty. Po zakończeniu pełnego cyklu poszczególne gatunki wracają na wcześniejsze stanowiska. Jest to przykład organizacji zasiewów, który należy dostosować do rodzaju produkcji i wymagań konkretnych odmian.
W przydomowym warzywniku można zastosować podobną zasadę, dzieląc grządki na kilka części. Przykładowo po pomidorach można uprawiać marchew, następnie groch, a w kolejnym sezonie kapustę, uwzględniając nawożenie i ewentualne choroby występujące wcześniej na stanowisku. Ważne, aby unikać częstego następstwa gatunków z tej samej rodziny botanicznej, ponieważ mogą być podatne na podobne organizmy chorobotwórcze. Szczególnie dotyczy to pomidorów, ziemniaków, papryki i bakłażanów, które należą do psiankowatych.
Czy uprawa współrzędna to również płodozmian?
Uprawa współrzędna polega na jednoczesnym uprawianiu co najmniej dwóch gatunków roślin na tej samej powierzchni. Przykładem może być sadzenie sałaty między rzędami innych warzyw lub łączenie roślin o odmiennym tempie wzrostu i wymaganiach przestrzennych. W odróżnieniu od zmianowania nie chodzi tutaj o kolejność upraw w następnych latach, lecz o ich wspólne występowanie w jednym sezonie. Uprawa współrzędna może więc stanowić uzupełnienie płodozmianu, ale go nie zastępuje.
Jak prawidłowo zaplanować zmianowanie roślin?
Przy układaniu następstwa upraw należy w pierwszej kolejności uwzględnić wymagania siedliskowe oraz przynależność roślin do rodzin botanicznych. Ważne jest również przeplatanie gatunków o różnej głębokości systemu korzeniowego oraz uwzględnienie roślin poprawiających strukturę gleby. Należy ograniczać częsty powrót gatunków podatnych na te same choroby, ponieważ niektóre patogeny mogą przetrwać w glebie przez wiele sezonów. Wprowadzenie międzyplonów może dodatkowo chronić ziemię przed erozją i ograniczać straty składników pokarmowych.
Dobrym rozwiązaniem jest prowadzenie ewidencji upraw, w której zapisuje się gatunki, terminy siewu, nawożenie i występujące problemy. Takie informacje ułatwiają planowanie kolejnych sezonów, szczególnie gdy gospodarstwo obejmuje wiele pól o różnej jakości gleby. W małym ogrodzie wystarczy prosty szkic grządek, natomiast w większych gospodarstwach przydatne są szczegółowe plany zasiewów. Im lepiej przemyślana kolejność upraw, tym łatwiej utrzymywać dobre warunki wzrostu roślin i ograniczać ryzyko spadku plonowania.
Źródła:
https://zpe.gov.pl/a/schemat-zmianowania-roslin-na-glebach-lekkich-i-zwiezlych/DZ8mMPAMS
https://www.gov.pl/web/wiorin-katowice/zmianowanie-korzysci-dla-wszystkich
